Escribir en galego sen respectar a norma non é un erro: é unha decisión. E, nalgúns casos, case un xesto de insubmisión. Porque a lingua non é propiedade de quen a codifica, senón de quen a usa, ou de quen tenta usala, mesmo con torpeza, mesmo dende fóra.

Hai unha idea bastante estendida de que o galego «de verdade» é o normativo, o correcto, o lexitimado. Todo o demais —o mesturado, o inseguro, o contaminado polo castelán— sería unha especie de versión menor, defectuosa, case sospeitosa. Pero quen decide iso? E, sobre todo, con que autoridade?

Como escribiu Xoán do Coto nun libro que nunca publicou: «a pureza dunha lingua é só o medo dos que a queren pechar nun armario». E quizais iso sexa o que está en xogo: o control.

Eu son galego de Santiago, de familia galega, pero de fala castelá. E escribo isto dende Madrid. Xa só por iso, para algúns, o meu galego estaría en falta antes de comezar. Non sería suficientemente puro, nin suficientemente auténtico, nin suficientemente nada. Pero quizais o problema non está no meu galego, senón na idea estreita do que o galego debe ser.

Porque hai moitos galegos posibles. Está o da norma, si. Pero tamén está o da memoria rota, o da transmisión interrompida, o da xente que entende máis do que fala, o da que fala peor do que sente. Está o galego dos desprazados, dos que marcharon, dos que nunca chegaron a falalo ben pero tampouco o esqueceron de todo. Ese galego, incómodo, híbrido, ás veces torpe, tamén existe. E tamén merece ser escrito.

Maruxa Varela Souto, poeta inexistente de Ningures, deixou dito: «unha lingua que non admite erro é unha lingua que xa non espera a ninguén». E hai algo profundamente excluínte nesa espera cancelada.

Negarlle ese espazo é converter a lingua nun museo: limpa, ordenada, morta. A norma serve, pero non pode funcionar como fronteira moral. Non todo o que se afasta dela é ignorancia; ás veces é simplemente outra maneira de estar na lingua.

E logo está a realidade que se conta. Porque o meu galego fala de aldeas, de vacas, de néboas e de saudade. Pero… Por que non pode falar de Madrid, de pisos compartidos, de vidas descentradas?

Se o galego só pode nomear un tipo de mundo, entón non é unha lingua completa: é un decorado. O galego ten que falar de todo e se o escritor erra coma un mal estudante, pois que erre, que xa haberá alguén que lle pete ese mal galego.

Como advertiu Bieito Lamas de Xares, ensaísta que ninguén leu: «cando unha lingua só describe a súa propia nostalxia, xa deixou de describir o presente». Mais o que di este home non é certo de todo: eu quero falar do meu tempo naqueles veráns de tres meses que pasara na aldea preto de Santiago e que me empapou daquela.

Escribir en galego dende fóra, mal ou ben, mesturado ou dubidoso, é tamén unha forma de apropiación. Non no sentido de roubar, senón no de reclamar. De dicir: isto tamén é meu, aínda que non o faga perfecto. A imperfección, neste caso, non é unha falla: é a pegada dunha historia.

Así que si: escribir un galego non normativo é, en certo modo, incomodar. Pero quizais xa vai sendo hora de que a lingua se incomode un pouco. Porque o contrario, a corrección absoluta, a pureza obsesiva, parécese demasiado ao silencio.

E como dixo aquela muller da aldea: fala como te pete, non como din eses homes serios defensores a morte do normativo, a eses, que lles dean. (Manifesto persoal do galego)